Polski Cmentarz Wojenny w Grainville-Langannerie (Francja)


Polski Cmentarz Wojenny w Grainville-Langannerie jest największą polską nekropolią wojenną we Francji. Spoczywa na niej 696 poległych - przede wszystkim "maczkowców" z 1 Dywizji Pancernej, zabitych w czasie walk w Normandii, ale także licznnych żołnierzy Polskich Sił Powietrznych: 39 poległych w latach 1941-1944 (w tym jeden nieznany i jeden nie na ewidencji lotnictwa) oraz jeden lotnik Polskich Sił Powietrznych we Francji z 1940 r.

Chronologicznie pierwszym poległym był por. Kosmowski z 306 Dywizjonu Myśliwskiego "Toruńskiego". 23 lipca 1941 r. został zestrzelony nad Francja przez niemieckiego myśliwca podczas wykonywania zadania "Circus 59". Leciał za sterami Spitfire'a IIB UZ-E (P8334).

Nocą z 14 na 15 października 1942 r. koło Campigny rozbił się Wellington IV (Z1482) z jednostki wyszkolenia bojowego 18 OTU. Załoga wykonywała lot ćwiczebny na bombardowanie na terenie Anglii, jednak z nieznanych przyczyn (utrata orientacji lub próba samodzielnego zrzutu bomb na cele nieprzyjaciela) znalazł się nad Francją. Zginęli plut. pchor. Nowakowski, por. Rysztok, kpr. pchor. Kornafel, sierż. pchor. Zahel oraz sierż. Karny.

4 kwietnia 1943 r. zginął myśliwiec 315 Dywizjonu "Dęblińskiego", plut. Ostrowski. Podczas zadania "Ramrod 51" (eskorta "Latających Fortec" bombardujących cele we Francji) został zestrzelony w swoim Spitfirze F.IX PK-X (BS335) przez myśliwce na południowy zachód od Rouen.

15 maja 1943 r. zginął jeden z najwybitniejszych polskich sztabowców, płk (awansowany pośmiertnie na generała brygady) Pawlikowski. W momencie śmierci zajmował wysokie stanowisko polskiego oficera łącznikowego przy Fighter Command, czyli faktycznego dowódcy polskiego lotnictwa myśliwskiego. Ochotniczo wystartował w składzie 315 dywizjonu na lot bojowy "Circus 297" nad Francję. Na południowy wschód od Caen Polacy starli się z silnym zgrupowaniem Focke-Wulfów Fw 190, w wyniku czego zestrzelony został Spitfire F.IX PK-M (LZ990) Pawlikowskiego.

Nocą z 12 na 13 lipca 1943 r. poległa załoga z polskiej eskadry "C" 138 squadronu RAF, która wykonywała zadanie zrzutu zaopatrzenia dla francuskich partyzantów (operacja "Roach 94/92"). Zestrzelony Halifax II NF-M (JD155) rozbił się w miejscowości St. Paul-sur-Risle koło Pont-Audemer (obecnie jest to część tego miasta). Zginęło siedmiu lotników: por. Morawski, sierż. Joński, sierż. Tomaszewski i plut. Rusiński (pochowani w Grainville-Langannerie) oraz por. naw. Napoleon Lewicki, sierż. rtg. Leon Bonk i plut. strz. Jan Nawrot (pochowani w Pont-Audemer).

19 sierpnia 1943 r. nad Kanałem La Manche zginął oficer 316 Dywizjonu "Warszawskiego", por. Próchnicki. W czasie zadania "Ramrod 209" został zestrzelony do morza przez Focke-Wulfy 190 z jednostki JG 2. Pilotował Spitfire'a F.IX SZ-C (EN179).

14 stycznia 1944 r. podczas zadania "Ramrod 453" nad Francją w walce z niemieckimi myśliwcami został zestrzelony por. Piotrowski z 308 Dywizjonu "Krakowskiego". Jego Spitfire F.IX ZF-C (MH927) rozbił się ok. 30 km na południe od St. Omer.

Pozostali pochowani w Grainville-Langannerie lotnicy zginęli latem 1944 r., w okresie krwawych walk w Normandii. 7 czerwca poległ por. Gęca z 306 dywizjonu, którego Mustang III UZ-S (FZ189) został uszkodzony siłą wybuchu własnych bomb, zrzuconych na cele naziemne z bardzo niskiej wysokości. Kilkanaście godzin później, w nocy z 7 na 8 czerwca, poległa dwuosobowa załoga z 305 Dywizjonu Bombowego "Ziemi Wielkopolskiej": sierż. Cesarz i por. Jaksztas. Ich Mosquito FB.VI SM-R (LR275) został zestrzelony przez artylerię przeciwlotniczą.

10 czerwca 1944 r. z Mustanga III PK-A (FX960) na spadochronie wyskoczył por. Sworniowski z 315 dywizjonu, przypuszczalnie po uszkodzeniu jego samolotu przez ogień obrony przeciwlotniczej. Samolot spadł na zgrupowanie niemieckich czołgów, a sam pilot bezpiecznie opadł na ziemię. Krótko po wylądowaniu Sworniowski zginął jednak w niejasnych okolicznościach, przypuszczalnie zastrzelony przez niemieckich żołnierzy, być może podczas próby ucieczki z niewoli.

23 czerwca 1944 r. poległ dowódca 306 dywizjonu kpt. Marciniak, zestrzelony przez niemieckie myśliwce w swoim Mustangu III UZ-C (FX970) koło Crulai. Atak Niemców nastąpił w momencie bombardowania z lotu nurkowego celów naziemnych. Następnego dnia niemal w dokładnie takich samych okolicznościach życie stracił st. sierż. Adamiak z 315 dywizjonu. Jego Mustang III PK-Q (FZ157) spadł niedaleko Évreux.

W nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1944 r. podczas nalotu na węzeł kolejowy w Vierzon zestrzelony został przez nocnego myśliwca Lancaster III BH-N (ED814) z 300 Dywizjonu Bombowego "Ziemi Mazowieckiej". Polegli: plut. Fudali, ppor. Cwojdziński, ppor. Ziembiński, kpr. Małecki, plut. Bukowski, kpr. pchor. Lechnicki oraz kpr. Bogusz.

Nocą z 10 na 11 lipca 1944 r. poległa załoga Mosquito FB.VI SM-N (LR300) z 305 dywizjonu. Por. Przyłuski i mjr Łukiński wykonywali lot na zwalczanie niemieckiego transportu kolejowego i drogowego, podczas którego zostali strąceni ogniem obrony przeciwlotniczej.

Kolejna załoga z 300 dywizjonu zginęła 14 sierpnia 1944 r. podczas nalotu na cele w rejonie Falaise. Lancaster I BH-A (DV278) rozbił się koło Pont-d'Ouilly. Wedle relacji świadków, pięciu lotników zginęło we wraku samolotu, zaś dwóch pozostałych, którzy przeżyli zderzenie z ziemią, zostało zamordowanych przez Niemców. Życie stracili: por. Rębiński, plut. Migaszewski, por. Trawiński, kpr. Wojtulewicz, sierż. Bujnowski, ppor. Czabański i ppor. Grabowski.

18 sierpnia 1944 r. poległ por. Borkowski z 303 Dywizjonu Myśliwskiego im. Tadeusza Kościuszki. Podczas wykonywania ataku z lotu nurkowego rozbił się o wyniosłość terenu wychodząc zbyt późno z nurkowania. Przeczyną tego mogło być nieodrzucenie przez niego dodatkowego zbiornika z paliwem z jego Spitfire'a F.IX RF-X (EN527).

Ostatni z pochowanych był żołnierzem personelu naziemnego i zmarł tragicznie 22 listopada 1944 r. z dala od frontu. Kpr. Stankiewicz, mechanik 6305 eszelonu obsługowego (odpowiedzialnego za utrzymanie sprzętu 305 dywizjonu), w czasie wykonywania obowiązków służbowych zginął w wypadku drogowym, jaki wydarzył się w pobliżu lotniska Épinoy koło Cambrai.

Drugim żołnierzem personelu naziemnego był kpr. Martun, który poległ na froncie w Normandii 21 sierpnia 1944 r. W momencie śmierci nie był jednak już na ewidencji Polskich Sił Powietrznych, lecz po przeniesieniu do armii służył w samodzielnym szwadronie ciężkich karabinów maszynowych (ckm) 1 Dywizji Pancernej. W Grainville-Langannerie spoczywa też poległy w Polskich Siłach Powietrznych we Francji kpr. pil. Józef Kędziora.

Na cmentarzu w Grainville-Langannerie znajduje się jeszcze jeden grób, niezwykle zagadkowy, w którym spoczywa nieznany polski lotnik. Pochowany jest pod nazwiskiem Jean Kowna, a zmarł jakoby 24 czerwca 1942 r. Taka osoba nigdy nie figurowała w ewidencji Polskich Sił Powietrznych, przypuszczalnie więc chodzi o innego polskiego lotnika, który w oficjalnych zestawieniach uznany został za zaginionego.

Większość lotników została ekshumowana na cmentarz dopiero wiele lat po wojnie, z różnych cmentarzy: Beauvilliers w departamencie Loir-et-Cher (Bogusz, Bukowski, Cwojdziński, Fudali, Małecki), Blangy-le-Chateau (Gęca), Campigny (Karny, Kornafel, Nowakowski, Rysztok, Zahel), Coyecques (Piotrowski), Crulai (Marciniak), Haynecourt (Stankiewicz), Hubersent (Kosmowski), Le Vauroux (Borkowski), Les Baux-Sainte-Croix (Adamiak), Meuvaines (Pawlikowski), Naours w departamencie Somme (Próchnicki), Sierville (Ostrowski) oraz Thiéville w departamencie Calvados (Łukiński, Przyłuski).

Stopień Numer służbowy Nazwisko, imię Data śmierci Jednostka
st. sierż. pil. (W/O) 782794 Adamiak Jan 24.06.1944 315 dywizjon
kpr. strz. (Sgt) 782542 Bogusz Kazimierz 30.06/01.07.1944 300 dywizjon
por. pil. (F/O) P-2257 Borkowski Henryk 18.08.1944 303 dywizjon
sierż. mech. pokł. (Sgt) 784014 Bujnowski Stanisław 14.08.1944 300 dywizjon
plut. mech. pokł. (Sgt) 793205 Bukowski Józef 30.06/01.07.1944 300 dywizjon
sierż. pil. (W/O) 784734 Cesarz Wilhelm 07/08.06.1944 305 dywizjon
ppor. naw. (F/O) P-2400 Cwojdziński Bolesław 30.06/01.07.1944 300 dywizjon
ppor. strz. (P/O) P-2579 Czabański Stanisław 14.08.1944 300 dywizjon
plut. pil. (F/Sgt) 783291 Fudali Władysław 30.06/01.07.1944 300 dywizjon
por. pil. (F/Lt) P-1797 Gęca Bolesław 07.06.1944 306 dywizjon
sierż. strz. (Sgt) 706050 Grabowski Stanisław 14.08.1944 300 dywizjon
por. naw. (F/O) P-1755 Jaksztas Ludwik 07/08.06.1944 305 dywizjon
sierż. pil. (F/Sgt) 782677 Joński Edward 12/13.07.1943 138 squadron RAF
sierż. strz. (Sgt) 794923 Karny Jan 14/15.10.1942 18 OTU
kpr. pchor. rtg. (Sgt) 794342 Kornafel Florian 14/15.10.1942 18 OTU
por. pil. (F/O) P-0716 Kosmowski Janusz 23.07.1941 306 dywizjon
kpr. pchor. strz. (F/Sgt) 703050 Lechnicki Klemens 30.06/01.07.1944 300 dywizjon
mjr naw. (S/Ldr) P-1421 Łukiński Aleksander 10/11.07.1944 305 dywizjon
kpr. rtg. (Sgt) 703117 Małecki Ignacy 30.06/01.07.1944 300 dywizjon
kpt. pil. (S/Ldr) P-0317 Marciniak Janusz 23.06.1944 306 dywizjon
kpr. (AC1) 782845 Martun Józef * 21.08.1944 1 Dywizja Pancerna
plut. naw. (F/Sgt) 794716 Migaszewski Zbigniew 14.08.1944 300 dywizjon
por. pil. (F/Lt) P-1096 Morawski Julian 12/13.07.1943 138 squadron RAF
plut. pchor. pil. (Sgt) 783663 Nowakowski Henryk 14/15.10.1942 18 OTU
plut. pil. (Sgt) 792127 Ostrowski Tadeusz 04.04.1943 315 dywizjon
gen. bryg. pil. (G/Cpt) P-0587 Pawlikowski Stefan 15.05.1943 315 dywizjon (Fighter Comm.)
por. pil. (F/Lt) P-1412 Piotrowski Józef 14.01.1944 308 dywizjon
por. pil. (F/O) P-1647 Próchnicki Andrzej 19.08.1943 316 dywizjon
por. pil. (F/Lt) P-0838 Przyłuski Kazimierz 10/11.07.1944 305 dywizjon
por. pil. (F/Lt) P-1999 Rębiński Longin 14.08.1944 300 dywizjon
plut. strz. (F/Sgt) 783974 Rusiński Edmund 12/13.07.1943 138 squadron RAF
por. naw. (F/O) P-1970 Rysztok Jan 14/15.10.1942 18 OTU
kpr. mech. (LAC) 782966 Stankiewicz Antoni 22.11.1944 6305 eszelon
por. pil. (F/Lt) P-1739 Sworniowski Adam 10.06.1944 315 dywizjon
sierż. mech. pokł. (Sgt) 784540 Tomaszewski Konrad 12/13.07.1943 138 squadron RAF
por. bomb. (F/Lt) P-0853 Trawiński Henryk 14.08.1944 300 dywizjon
kpr. rtg. (Sgt) 705050 Wojtulewicz Franciszek 14.08.1944 300 dywizjon
sierż. pchor. strz. 794336 Zahel Henryk 14/15.10.1942 18 OTU
ppor. bomb. (F/O) P-2248 Ziembiński Zygmunt 30.06/01.07.1944 300 dywizjon
    NN ** ok. 24.06.1942  
 
Razem
39 + [1]
   
* na ewidencji 1 Dywizji Pancernej
** pochowany jako "polski lotnik Jean Kowna"

Grzegorz Zaleski, Wojciech Zmyślony



Wejście na Polski Cmentarz Wojenny w Grainville-Langannerie z zawieszonymi na masztach flagami Polski i Francji, a także odznaką 1 Dywizji Pancernej - skrzydłem husarskim.

Ołtarz znajdujący się w centralnym punkcie cmentarza, naprzeciw bramy wejściowej.

Tabliczka z nazwą cmentarza zamocowana na prawo od bramy wejściowej. Choć nekropolia znajduje się de facto koło miasteczka Grainville-Langannerie, na tabliczce podano tylko drugi jej człon (Langannerie), a także nazwę sąsiedniej miejscowości (Urville), tworząc zlepek Urville-Langannerie, który pojawia się nieraz w polskiej literaturze tematu.

Ujęcie przedstawiające rzędy krzyży wśród zadbanej murawy i starannie przystrzyżonych krzewów.

Tabliczka z nazwą pl. Karola Wojtyły (Jana Pawła II), przy którym położony jest Polski Cmentarz Wojenny.

Grób st. sierż. pil. Jana Adamiaka.

Grób por. pil. Henryka Borkowskiego.

Grób sierż. mech. pokł. Stanisława Bujnowskiego (na tabliczce zapisano nieprawidłowo nazwisko: "Bujanowski").

Grób sierż. pil. Wilhelma Cesarza.

Grób ppor. strz. Stanisława Czabańskiego.

Grób por. pil. Bolesława Gęcy.

Grób sierż. strz. Stanisława Grabowskiego.

Grób por. naw. Ludwika Jaksztasa.

Grób sierż. pil. Edwarda Jońskiego.

Grób por. pil. Janusza Kosmowskiego.

Grób mjr. naw. Aleksandra Łukińskiego.

Grób kpt. pil. Janusza Marciniaka.

Grób kpr. Józefa Martuna.

Grób plut. naw. Zbigniewa Migaszewskiego.

Grób por. pil. Juliana Morawskiego.

Grób plut. pil. Tadeusza Ostrowskiego.

Grób gen. bryg. pil. Stefana Pawlikowskiego.

Grób por. pil. Józefa Piotrowskiego.

Grób por. pil. Andrzeja Próchnickiego.

Grób por. pil. Kazimierza Przyłuskiego.

Grób por. pil. Longina Rębińskiego.

Grób plut. strz. Edmunda Rusińskiego.

Grób kpr. mech. Antoniego Stankiewicza.

Grób por. pil. Adama Sworniowskiego.

Grób sierż. mech. pokł. Konrada Tomaszewskiego.

Grób por. bomb. Henryka Trawińskiego.

Grób kpr. rtg. Franciszka Wojtulewicza.

Grób zbiorowy członków załogi Wellingtona IV (Z1482) z 18 OTU, dowodzonego przez plut. pchor. Henryka Nowakowskiego.

Tablica z nazwiskami sierż. strz. Jana Karnego (na tablicy zapisano błędnie nazwisko "Karna", zamiast "Karny") i plut. pchor. pil. Henryka Nowakowskiego.

Tablica z nazwiskami sierż. pchor. strz. Henryka Zahela i kpr. pchor. rtg. Floriana Kornafela.

Tablica z nazwiskiem por. naw. Jana Rysztoka.

Grób zbiorowy członków załogi Lancastera III BH-N (EP814) z 300 Dywizjonu Bombowego "Ziemi Mazowieckiej", dowodzonego przez plut. pil. Władysława Fudaliego.

Tablica z nazwiskami kpr. rtg. Ignacego Małeckiego i kpr. strz. Kazimierza Bogusza.

Tablica z nazwiskami ppor. naw. Bolesława Cwojdzińskiego i ppor. bomb. Zygmunta Ziembińskiego (na tablicy błędnie zapisano "Zienbiński").

Tablica z nazwiskami plut. mech. pokł. Józefa Bukowskiego i plut. pil. Władysława Fudaliego.

Tablica z nazwiskiem kpr. pchor. strz. Klemensa Lechnickiego.

Grób nieznanego polskiego lotnika, pochowanego jako "Jean Kowna".

Tablica z pierwotnego grobu nieznanego polskiego lotnika ("Jean Kowna") umieszczona po ekshumacji przy ścianie pomnika za ołtarzem w centralnym punkcie cmentarza.


Źródła:
fotografie autorstwa pana Grzegorza Zaleskiego
dokumenty z Ministere de la Défense - Secrétariat général pour l'administration w Metz
Krzystek T. J., Personel PSP w Wielkiej Brytanii 1940-1947, Agencja Lotnicza ALTAIR, Warszawa 2007
Ku czci poległych lotników 1939-1945, Agencja Lotnicza ALTAIR, Warszawa 2006
Wykaz poległych i zmarłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, Instytut Historyczny im. Sikorskiego, Londyn 1952