Jerzy Bajan
Jerzy Bajan

Jerzy Bajan urodził się 4 czerwca 1901 r. we Lwowie. W mieście tym uczęszczał do szkół, w 1916 r. przeżył epidemię cholery, która nawiedziła miasto. Jako niepełnoletni gimnazjalista wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, od 11 listopada 1918 r. do 30 grudnia 1918 r. będąc dowódcą kompanii w Stanisławowie. Od 20 stycznia 1919 r. służył już w Wojsku Polskim, w 2 Pułku Szwoleżerów. Od 15 marca 1919 r. do 1 maja 1919 r. służył w innym oddziale jako dowódca plutonu (adnotacje jaki to oddział są nieczytelne w zeszycie ewidencyjnym podpisanym przez Bajana w Paryżu jesienią 1939 r.). 1 maja 1919 r. przeniesiony został do 40 Pułku Piechoty na dowódcę plutonu i sekcji. W maju 1920 r. w gimnazjum we Lwowie uzyskał maturę, po czym powrócił do wojska. 1 stycznia 1921 r. rozpoczął kurs w Szkole Podchorążych Piechoty, po którym 1 lipca tego roku skierowany został do 24 Pułku Piechoty. W wojnie polsko-bolszewickiej walczył na froncie kijowskim, w 1919 r. został ranny w głowę (brak szczegółów nt. miejsca i okoliczności).

Bajan, będący wówczas podchorążym w piechocie, zgłosił się do lotnictwa. 13 listopada 1921 r. rozpoczął naukę w Oficerskiej Szkole Obserwatorów Lotniczych, po której ukończeniu otrzymał 1 grudnia 1922 r. przydział do plutonu łącznikowego w 3 Pułku Lotniczym w Poznaniu. 1 kwietnia 1924 r. odszedł na przeszkolenie do Szkoły Pilotów w Bydgoszczy. 1 czerwca 1925 r. skierowany został do 6 Pułku Lotniczego na dowódcę plutonu łączności, a od 15 stycznia 1926 r. zajmował takie samo stanowisko w 11 Pułku Myśliwskim. 23 lipca 1928 r. przeniesiony został do 122 Eskadry Myśliwskiej 2 Pułku Lotniczego w Krakowie. Tam zainteresował się akrobacją lotniczą. Stworzył czteroosobowy zespół akrobacyjny (poza nim samym por. Bronisław Kosiński kpr. Stanisław Macek i kpr. Karol Pniak); w czasie pokazów występowało jednocześnie tylko trzech pilotów. Jednym z pomysłów Bajana było połączenie końcówek skrzydeł trzech samolotów sznureczkami, które mimo różnych figur powietrznych nie zrywały się. Doświadczenie to miało pokazać, że piloci lecą niezmiennie w równych odległościach, tymczasem wielokrotnie publiczność cywilna przekonana była, że to właśnie sznureczki utrzymują samoloty w szyku.

W październiku 1931 r. Bajana wyznaczono na dowódcę 122 Eskadry i pozostał nim do 31 marca 1935 r. W okresie tym, a także wcześniej wielokrotnie brał udział w pokazach i zawodach lotniczych (w eskadrze zastępował go wówczas por. Antoni Wczelik). W 1929 r. uczestniczył w III Locie Małej Ententy i Polski (zdobył nagrodę za najlepsze przygotowanie wojskowe), a w 1930 r. startował w zawodach Challenge na RWD-4 - zajął 32 miejsce (jego partnerem był zawsze szef mechaników 122 Eskadry, sierż. Gustaw Pokrzywka). W 1931 r. zwyciężył w Mityngu Lotniczym w Zagrzebiu w kategorii akrobacja powietrzna. W lipcu następnego roku zajął II miejsce w III Międzynarodowych Zawodach Lotniczych w Zurychu, a niecały miesiąc potem startował w Challengu, jednak na skutek zerwania maski silnika ukończył zawody dopiero na dziesiątej pozycji. W 1933 r. brał udział w I Międzynarodowym Zlocie Gwiaździstym w Wiedniu. W 1934 r. podczas czwartego Challengu, Bajan z Pokrzywką na RWD-9 osiągnęli największy sukces. Wygrywając w konkurencjach takich jak: minimalna prędkość (54 km/h), start na bramkę oraz złożenie i rozłożenie skrzydeł, najmniejsze zużycie paliwa i najlepsza prędkość w przelocie zwyciężyli w generalnej klasyfikacji zawodów.

1 kwietnia 1935 r. Bajan wysłany został do Lotniczej Szkoły Strzelania i Bombardowania w Grudziądzu na kierownika grupy szkolnej. 1 września 1935 r. powrócił do 122 Eskadry, a 15 stycznia 1936 r. odszedł do Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa na stanowisko szefa pilotażu. 1 listopada 1936 r. rozpoczął roczny kurs w Wyższej Szkole Lotniczej w Warszawie, po którym powrócił do CWL-1. 1 sierpnia 1939 r. objął dowództwo Szkoły Podchorążych Lotnictwa. 2 września 1939 r. podczas bombardowania Dęblina Bajan został ranny i przysypany gruzem w zbombardowanym budynku bazy. Wydobyli go podchorążowie Zbigniew Groszek i Czesław Zdrodowski, zaś kpt. Jan Hryniewicz Lublinem R-XIII przetransportował do szpitala w Warszawie, gdzie przeprowadzono operację poharatanej odłamkami ręki. Wprawdzie udało się uniknąć amputacji, jednakże lewa dłoń wybitnego pilota na zawsze pozostała sztywna. 6 września Bajan ewakuował się ze szpitalem do Lublina, a 10 września wyruszył z Lublina do Śniatynia. 17 września 1939 r. na rozkaz przełożonych przekroczył granicę. Uniknął internowania i uzyskawszy w Bukareszcie paszport przedostał się drogą morską do Francji. W Marsylii był już 16 października, a 18 października stawił się w punkcie zbornym w Paryżu.

We Francji poddał się dalszemu leczeniu, które miało przywrócić jego dłoni sprawność. Przebywał m.in. w szpitalu w Créteil pod Paryżem. Po kapitulacji Francji ewakuował się statkiem do Wielkiej Brytanii. 1 września 1940 r. trafił do szpitala RAF w Torquay, gdzie przebywał do 21 grudnia. Potem przeniesiony został do Blackpool, a 11 lutego 1941 r. przydzielony został jako polski oficer łącznikowy do sztabu 13 Grupy Myśliwskiej RAF (13 Group). 7 kwietnia 1941 r. otrzymał przeniesienie - także jako łącznik - do dowództwa Flying Training Command. Zajęty pracą niewymagającą latania Bajan wciąż jednak pragnął samodzielnie pilotować samolot, a nawet - mimo inwalidztwa - brać udział w lotach bojowych. Razem z por. tech. Witoldem Sylwestrowiczem skonstruował prosty i skuteczny przyrząd - na przegubie ręki umieścił skórzany pasek z zamocowanym doń metalowym hakiem, którym swobodnie mógł operować manetką gazu. 17 października 1941 r. rozpoczął kurs wznawiający na brytyjskim sprzęcie w 16 SFTS w Newton, a 11 listopada 1941 r. skierowany został na przeszkolenie myśliwskie do jednostki wyszkolenia bojowego 61 Operational Training Unit w Heston. Po jego ukończeniu, 13 stycznia 1942 r. otrzymał przydział do 316 Dywizjonu Myśliwskiego "Warszawskiego". W dywizjonie latał jako zwyczajny pilot na Spitfire'ach V.

4 maja 1942 r. wrócił "za biurko" zostając szefem Wydziału Personalnego Inspektoratu Polskich Sił Powietrznych. Po śmierci w locie bojowym płk. pil. Stefana Pawlikowskiego (zestrzelony nad Francją 15 maja 1943 r.) Bajan przejął jego dawne stanowisko - został polskim oficerem łącznikowym w dowództwie Fighter Command, czyli de facto dowódcą polskiego lotnictwa myśliwskiego. Zajmował to stanowisko do rozformowania Polskich Sił Powietrznych. W maju, czerwcu i wrześniu 1944 r. wykonał dalszych kilka lotów bojowych w składzie 131 Skrzydła Myśliwskiego (302, 308 i 317 dywizjon) na Spitfire'ach IX. Po rozformowaniu Polskich Sił Powietrznych w latach 1947-1949 pełnił służbę w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia.

W 1943 r. Bajan wszedł w skład polskiej komisji badającej przyczyny śmierci Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, natomiast w okresie powojennym przewodniczył komisji ds. ustalania zwycięstw polskich pilotów myśliwskich (opracowana przez komisję tzw. "lista Bajana" jest jedynym oficjalnym, aczkolwiek w wielu miejscach nieprawidłowym, zestawieniem zwycięstw polskich myśliwców). Zdemobilizował się w polskim stopniu i brytyjskim Wing Commandera (wcześniej miał czasowo stopień funkcyjny Acting Group Captaina). W czasie II wojny światowej wykonał łącznie 28 lotów bojowych i 4 operacyjne.

Po demobilizacji postanowił pozostać w Anglii. Zajął się pracą społeczną w Stowarzyszeniu Lotników Polskich, był kolejno przewodniczącym Komitetu Wykonawczego, sekretarzem generalnym, a od 17 maja 1958 r. do 30 maja 1964 r. prezesem Stowarzyszenia. Był także współtwórcą Polskiego Klubu Szybowcowego w Lasham. W połowie lat sześćdziesiątych zapadł na straszliwą chorobę Parkinsona, która w ostatnich chwilach życia uniemożliwiała mu wszelką działalność.

Pułkownik pilot Jerzy Bajan zmarł 27 czerwca 1967 r. w Londynie w wieku 66 lat. Pochowany został na cmentarzu Northwood Cemetery w Northwood. Był odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Niepodległości, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Walecznych, Polowym Znakiem Pilota (nr 1062) oraz Odznaką Honorową za Rany i Kontuzje. Był także Riddare av 1. klass szwedzkiego Kungliga Svärdsorden (Kawalerem I klasy Królewskiego Orderu Miecza), kawalerem bułgarskiego Орден Св. Александръ (Orderem Świętego Aleksandra) i Ordinul Coroana României în grad de Ofiter (Kawalerem Orderu Korony Rumunii). Po zwycięstwie w Challengu, w 1934 r. LOPP wybiła ku jego czci pamiątkowy medal (Bajan zażądał, by umieszczono tam także wizerunek sierż. Pokrzywki), natomiast w 1936 r. za to samo osiągnięcie Bajanowi medal nadało miasto Lwów.



Wojciech Zmyślony

Źródła:
fotografia ze zbiorów pana Stanisława Bochniaka
dokumenty z Instytutu Polskiego i Muzeum Sikorskiego w Londynie
Cynk J. B., Polskie Siły Powietrzne w wojnie 1939-1943, AJ-Press, Gdańsk 2001
Konieczny J. R., Malinowski T., Mała encyklopedia lotników polskich. Tomik II, WKiŁ, Warszawa 1988