Zbigniew Czaykowski
Zbigniew Czaykowski

Zbigniew Zygmunt Czaykowski urodził się 17 sierpnia 1911 r. we Lwowie. . W mieście tym uczęszczał kolejno do Państwowego Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika i Państwowego Gimnazjum im. Kazimierza Wielkiego (typu matematyczno-przyrodniczego). W 1929 r. uzyskał tam maturę.

W 1930 r. jako ochotnik wstąpił do Wojska Polskiego. W okresie od 12 sierpnia do 11 listopada był uczestnikiem kursu rekruckiego w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. Został następnie przyjęty do Szkoły Podchorążych Rezerwy Wojsk Balonowych w Toruniu, istniejącej przy 1 Batalionie Balonowym. Po ukończeniu rocznego kursu dla rezerwistów zgłosił się do służby zawodowej i od 15 listopada 1931 r. był słuchaczem Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie. 15 sierpnia 1933 r. ukończył ją jako podporucznik obserwator. Bezpośrednio potem został przydzielony do 41 Eskadry Liniowej w 4 Pułku Lotniczym w Toruniu.

15 kwietnia 1934 r. został skierowany na kurs pilotażu w Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie. Po jego ukończeniu, 15 września 1934 r. powrócił do Torunia, tym razem dostając przydział do 43 Eskadry Towarzyszącej. W okresie od 15 kwietnia do 30 czerwca 1935 r. odbył w Lotniczej Szkole Strzelania i Bombardowania w Grudziądzu wyższy kurs pilotażu. Po jego ukończeniu jako pilot myśliwski został przydzielony do 141 Eskadry Myśliwskiej (w dalszym ciągu w składzie 4 Pułku Lotniczego). Oprócz obowiązków pilota piastował stanowisko p.o. oficera technicznego. 13 października 1937 r. podczas przelotu na P.7 z Torunia do Lwowa Czaykowski miał wypadek lotniczy koło Rawy Ruskiej, w miejscowości Potylicze. 15 września 1937 r. został przeniesiony do Szkoły Podchorążych Lotnictwa, gdzie objął stanowisko dowódcy plutonu szkolnego. W Dęblinie pozostał do wybuchu wojny. Nie brał udziału w walkach, został ewakuowany w grupie personelu CWL-1 na wschód, a po agresji Związku Radzieckiego do Rumunii.

Podobnie jak tysiące lotników przedostał się dalej do Francji i trafił do polskiej bazy w Lyonie. 29 lutego 1940 r. został wyznaczony na dowódcę pięcioosobowej grupy pilotów, którzy wraz z tłumaczem udali się do bazy lotniczej St. Jean d'Angely celem wyszkolenia na bombowcach LeO 20. W bazie tej pozostał do czerwca 1940 r. Po kapitulacji Francuzów przedostał się do Wielkiej Brytanii - dopłynął tam statkiem 12 lipca 1940 r.

Czaykowski nie zdążył wciąć udziału w bitwie o Anglię, po przeszkoleniu myśliwskim w jednostce wyszkolenia bojowego 5 Operational Training Unit w Aston Down dopiero 9 grudnia 1940 r. trafił do 303 Dywizjonu Myśliwskiego im. Tadeusza Kościuszki. 24 stycznia 1941 r. został przeniesiony do Acklington, do nowo powstałego 315 Dywizjonu Myśliwskiego "Dęblińskiego", gdzie od 1 września 1941 r. dowodził eskadrą "B". 16 września odniósł swoje pierwsze zwycięstwo powietrzne, gdy zaliczono mu zestrzelenie Messerschmitta 109 w rejonie St. Omer. 24 października nad Gravelines prawdopodobnie zestrzelił Focke-Wulfa 190, zaś 8 grudnia tego roku zestrzelił do kanału La Manche kolejnego Messerschmitta. Ostatni zwycięski meldunek - o prawdopodobnym zestrzeleniu Fw 190 nad Ostendą - złożył 27 marca 1942 r.

11 kwietnia 1942 r. Czaykowski odszedł z dywizjonu do jednostki wyszkolenia bojowego 58 Operational Training Unit w Grangemouth, gdzie objął stanowisko zastępcy komendanta polskiego personelu (zastępcy komendanta Polskiej Szkoły Myśliwskiej) i komendanta polskiego personelu na lotnisku satelickim Balado Bridge. Przez kolejne miesiące szkolił nowych polskich pilotów myśliwskich. 9 listopada 1942 r. powrócił do służby w jednostce operacyjnej, dostając przydział na stanowisko dowódcy 317 Dywizjonu Myśliwskiego "Wileńskiego". 15 kwietnia 1943 r. w czasie lotu treningowego w jego samolocie awarii uległ silnik. Czaykowski lądując przymusowo na lotnisku Hutton Cranswick rozbił Spitfire'a i sam z obrażeniami trafił do szpitala. Po rekonwalescencji otrzymał przydział jako oficer strzelania w bazie RAF Church Fenton.

20 października 1943 r. zakończono formowanie 18 Sektora Myśliwskiego, największego polskiego zgrupowania myśliwskiego w czasie II wojny światowej. Jednostka ta składała się ze 131 i 133 Polowego Portu Lotniczego. Oddział taki łączył w sobie skrzydło myśliwskie i obsługowe eszelony, przeznaczony był do operowania w warunkach zbliżającej się inwazji alianckiej we Francji. 18 lutego 1944 r. Czaykowski mianowany został dowódcą 131 Polowego Portu Lotniczego. 2 czerwca, uczestnicząc w tajnej naradzie dowództwa lotnictwa taktycznego 2 Tactical Air Force, jako jeden z pierwszych polskich oficerów poznał plany operacji "Overlord", czyli inwazji w Normandii. Został przy tym zobowiązany do zachowania ścisłej tajemnicy i nieujawniania szczegółów nawet dowództwu Polskich Sił Powietrznych. 12 lipca 1944 r. Czaykowski przekazał dowodzenie 131 Polowym Portem Lotniczym ppłk. Aleksandrowi Gabszewiczowi (brak informacji jaki był jego kolejny przydział). 6 grudnia 1944 r. przeniesiony został do sztabu 2 Tactical Air Force, zaś 2 stycznia 1945 r. rozpoczął kurs w Wyższej Szkole Lotniczej w Weston-super-Mare. Po ukończeniu go 17 września 1945 r. otrzymał przydział do dowództwa Fighter Command, gdzie pozostał do końca 1946 r. jako oficer operacyjny.

Zbigniew Czaykowski zakończył służbę w Polskich Siłach Powietrznych w polskim stopniu majora i brytyjskim Squadron Leadera (wcześniej miał czasowo stopień funkcyjny Acting Wing Commander). Odznaczony był trzykrotnie Krzyżem Walecznych, Medalem Lotniczym oraz Polowym Znakiem Pilota (nr 859). Wykonał 53 loty bojowe i 28 lotów operacyjnych. Po demobilizacji wyjechał do Kanady, a w późniejszym okresie przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych. Mieszkał w miejscowości Kirkland w stanie Waszyngton.

Podpułkownik Zbigniew Czaykowski zmarł 21 lutego 1985 r. w wieku 73 lat. Spoczął na cmentarzu Floral Hills Cemetery w Lynnwood w stanie Waszyngton. Był dwukrotnie żonaty: z Janiną z domu Bartodziejską i Hanną Żebrowską.

Data Samolot Jednostka Zniszczony
na pewno
Zniszczony
prawdo-
podobnie
Uszkodzony
16.09.1941 Spitfire VB, PK-Q (W3507) 315 dywizjon Bf 109    
24.10.1941 Spitfire VB, PK-Z (AD386) 315 dywizjon   Fw 190  
08.12.1941 Spitfire VB, PK-Z (AD230) 315 dywizjon Bf 109    
27.03.1942 Spitfire VB, PK-Y (BL751) 315 dywizjon   Fw 190  
   
Razem
2
2
0

Wojciech Zmyślony

Źródła:
fotografia ze zbiorów pana Wojciecha Sankowskiego
dokumenty z Instytutu Polskiego i Muzeum Sikorskiego w Londynie
Belcarz B., Polskie lotnictwo we Francji 1940, Stratus, Sandomierz 2002
Cynk J. B., Polskie Siły Powietrzne w wojnie 1939-1943, AJ-Press, Gdańsk 2001
Cynk J. B., Polskie Siły Powietrzne w wojnie 1943-1945, AJ-Press, Gdańsk 2002
Krzystek T., Zieliński J., Dowódcy dywizjonów Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie, Bellona, Warszawa 2002
Kutzner J., Zwycięstwa pilotów myśliwskich, Adiutor, Warszawa 2007