Stefan Knapp
Stefan Knapp

Stefan Knap przyszedł na świat 11 lipca 1921 r. w Biłgoraju na Lubelszczyźnie (rodzice Antoni i Julia z domu Wnuk). W rodzinnym mieście uczęszczał do szkoły powszechnej, zaś w 1935 r. rozpoczął naukę w technikum we Lwowie. Nie brał udziału w kampanii wrześniowej jako żołnierz, zaś po zajęciu Lwowa przez ZSRR nadal uczył się w tej samej szkole, choć prowadzonej w zupełnie inny sposób. W marcu 1940 r. Knap postanowił przedostać się do Generalnej Gubernii i po paru dniach powrócić do okupowanej przez Sowietów części Polski; droga powrotna zakończyła się dlań aresztowaniem na granicy i zamknięciem w więzieniu w Rawie Ruskiej. Po przewiezieniu do Lwowa siedział przy ul. Kazimierzowskiej (na tzw. Brygidkach). Potem trzymany był w Chersoniu nad Morzem Czarnym, gdzie w sierpniu 1940 r. otrzymał wyrok skazujący na 5 lat łagrów. Od 9 września 1940 r. pracował niewolniczo w pobliżu Archangielska nad Morzem Białym przy budowie kolei i wraz z innymi więźniami niwelował teren - likwidował niewielkie wzniesienia i zasypywał oczka wodne. Po ogłoszeniu amnestii będącej skutkiem układu Sikorski-Majski, 25 września 1941 r. wstąpił do Wojska Polskiego w Buzułuku. Zgłosił swą kandydaturę do lotnictwa, w związku z czym odesłany został drogą morską do Wielkiej Brytanii.

Szkolenie na lotnika rozpoczął 29 czerwca 1942 r. kursem teoretycznym w ACTC w Hucknall. 25 października przeniesiony został do 12 ITW w Brighton, a 19 maja 1943 r. skierowany do 25 EFTS w Hucknall na początkowy kurs pilotażu. Następnie w okresie 22 lipca - 17 grudnia 1943 r. kontynuował szkolenie pilotażowe w 16 SFTS w Newton. Następnie otrzymał przydział na praktykę do 3 AGS w Castle Kennedy (ciągnięcie rękawów). 3 czerwca 1944 r. odpłynął z portu Southampton do Neapolu. Następnie Dakotą odleciał do Egiptu. Ukończył kurs przygotowawczy dla pilotów myśliwsko-bombowych w 73 OTU w Fayid w Egipcie. 9 grudnia 1944 r. przydzielony został do 318 Dywizjonu Myśliwsko-Rozpoznawczego "Gdańskiego" stacjonującego w Forli niedaleko Rawenny. W jednostce tej pozostał do zakończenia wojny, latając na zadania rozpoznawcze, fotografowanie oraz współpracę z artylerią. 20 czerwca 1945 r. powrócił do Wielkiej Brytanii i otrzymał przydział do Blackpool. Odznaczony został Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari (nr 11476), Krzyżem Walecznych oraz Polowym Znakiem Pilota (nr 1798). Służbę w Polskich Siłach Powietrznych zakończył jako porucznik i angielski Flying Officer (promocję oficerską otrzymał w 1943 r.).

Wstąpiwszy do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia Knap zdecydował się na podjęcie studiów na Central School of Arts and Crafts w Londynie. W 1947 r. została otwarta pierwsza wystawa jego dzieł (wszystkie dotyczyły traumatycznych przeżyć z pobytu w sowieckich łagrach). Wystawa zyskała przychylne recenzje prasy. Knap nie był wówczas znanym twórcą, musiał m.in. zarabiać podczas zimowej przerwy jako instruktor narciarski w szwajcarskich Alpach. Studia ukończył w 1950 r., odbierając dyplom na Slade School of Fine Art (wydziale University College London; w międzyczasie przeniósł się na tę uczelnię). Niezadowolony z wyników swojej pracy artystycznej wynajął studio, w którym zaszył się i rozpoczął eksperymenty. Po 18 miesiącach zaprezentował swoje nowe prace, które wystawione zostały w Hanover Gallery w Londynie. Po wystawie tej zyskał sławę (bardzo przychylny artykuł ukazał się w Time Magazine) oraz otrzymał zamówienia na swe prace. Przygotował kolejne wystawy, w Londynie i Paryżu. Jego pierwsza wystawa za oceanem, także zakończona ogromnym sukcesem, miała miejsce w 1957 r. (Pierre Matisse Gallery w Nowym Jorku). Rok później prezentował swe prace w Caracas.

W tym okresie swej twórczości Knap zainteresował się innymi technikami: emalią i rzeźbą. W 1958 r. przyjął zamówienie na 17 dekoracji ściennych przeznaczonych na londńskie lotnisko Heathrow, które wykonał w postaci kompozycji z emaliowanych blach stalowych. Przygotowując dekorację, wynalazł nowy sposób preparowania blach: płyty miedziane zastąpił specjalnie obrabianymi płytami ze stali. W 1960 r. Knap zaproszony został do zaprojektowania ogromnego panneau (60 na 15 metrów) w Paramus w stanie New Jersey, które okazało się być największym tego typu dziełem na świecie. 7 lat później stworzył kolejne panneau, tym razem długie na ok. 1370 metrów. Począwszy od 1970 r. tworzył także dzieła przeznaczone dla Meksyku, Gwatemali, Japonii, Indii i Iranu. Równocześnie, podróżując często między Europą a Ameryką, organizował coraz to nowe wystawy, m.in. w Peru, Holandii i Austrii. W latach 1954-1968 prezentował przynajmniej jedną rocznie.

Artysta utrzymywał także stały kontakt z ojczyzną. W 1972 r. z jego inicjatywy zainstalowane zostało na zewnętrznej ścianie auli Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu duże (7 na 10 metrów) panneau o tematyce astronomicznej. W 1974 r. otwarta została w warszawskiej "Zachęcie" kolejna wystawa jego prac. Wykonał także dekoracje do jednej ze stacji warszawskiego metra, a także stojący na Polach Mokotowskich pomnik, upamiętniający wkład polskich i alianckich lotników w zwycięstwo nad hitlerowskimi Niemcami. Za zasługi dla rozwoju sztuki w kraju Stefan Knap uhonorowany został Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Jest on także autorem wspomnień z lat II wojny światowej pt. "The Square Sun" (polskie podziemne wydanie z 1987 r. nosi tytuł "Kwadratowe słońce").

Stefan Knapp (jeszcze podczas wojny zmienił pisownię nazwiska - zamiast jednego "p" pojawiło się "pp") zmarł 12 października 1996 r. w Witley koło Godalming w hrabstwie Surrey po rozległym zawale serca. Spoczął na cmentarzu w Godalming.



Wojciech Zmyślony

Źródła:
fotografia ze zbiorów pana Wojtka Matusiaka
dokumenty z Instytutu Polskiego i Muzeum Sikorskiego w Londynie
Czaja S., Panneau Stefana Knappa, 2003
Knapp S., Kwadratowe słońce, Wydawnictwo Wyzwolenie, 1987