Franciszek Surma
Franciszek Surma

Franciszek Surma urodził się 1 lipca 1916 r. we wsi Głębocz, obecnie części wsi Gołkowice niedaleko Jastrzębia Zdroju. Był najmłodszym dzieckiem spośród dziesiątki potomków Franciszka i Tekli z domu Wodeckiej. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Gołkowicach, następnie edukację pobierał w latach 1928-1932 w Miejskim Gimnazjum Koedukacyjnym im. Karola Miarki w Żorach. W 1932 r. przeniósł się do Korpusu Kadetów nr 3 w Rawiczu. Po uzyskanej w 1936 r. maturze zgłosił się jako ochotnik do wojska. Od 1 września 1936 r. przebywał na kursie unitarnym w Szkole Podchorążych Piechoty w Różanie. Po trzymiesięcznym szkoleniu i urlopie świąteczno-noworocznym, 4 stycznia 1937 r. przybył do Szkoły Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie. Szkolony był na pilota, na trzecim roku nauki - od kwietnia do czerwca 1939 r. - ukończył w Ułężu szkolenie myśliwskie na samolotach PZL P.7. 18 czerwca tego roku w stopniu sierżanta podchorążego został skierowany do 121 eskadry w 2 pułku lotniczym w Krakowie. Z jednostką tą, przydzieloną w ramach mobilizacji do składu lotnictwa Armii "Kraków", Surma przeszedł kampanię wrześniową.

Wiadomo o przynajmniej dwóch jego lotach bojowych. 2 września ok. godz. 16.20 wystartował przeciwko nalotowi bombowców Junkers 87 z jednostki I./StG 2 na radiostację w Krakowie i pogoni za stukasami w kierunku zachodnim. W wyniku walki myśliwcy krakowskiego dywizjonu zestrzelili jeden z samolotów, jednak Surmie na "liście Bajana" oficjalnie nie przyznano udziału w tym zwycięstwie.

3 września Surma lecąc w trzysamolotowym kluczu jedenastek ok. godz. 10.00 przechwycił wyprawę Heinkli 111 z jednostki KG 4, bombardujących dworzec kolejowy w Krakowie. Wraz z ppor. Tadeuszem Nowakiem oraz pchor. Ryszardem Koczorem ścigał bombowce aż w rejon Zawiercia. W walce tej samolot jego został uszkodzony.

8 września, podczas wieczornej odprawy eskadry, Surma został poinformowany o promocji oficerskiej ze starszeństwem 1 sierpnia 1939 r.

Dzień po agresji na Polskę Związku Radzieckiego - czyli 18 września 1939 r. - Surma na rozkaz przełożonych przekroczył granicę Rumunii. Przedostał się nad Morze Czarne, skąd statkiem drogą przez Bliski Wschód, dotarł się do Francji. Swą stopę w Marsylii postawił 29 października. Szybko zgłosił się do służby w Polskich Siłach Powietrznych formowanych w Wielkiej Brytanii i 27 stycznia 1940 r. opuścił Francję. Początkowo przebywał na stacji RAF Eastchurch na wyspie Isle of Sheppey u ujścia Tamizy, gdzie przechodził naziemne szkolenie oraz uczył się języka angielskiego. Latem 1940 r. ukończył krótki kurs myśliwski na Hurricane'ach w 6 OTU w Sutton Bridge, po czym pod koniec sierpnia 1940 r. został przydzielony do 151 squadronu w North Weald. Pierwszy lot bojowy pod niebem Wielkiej Brytanii wykonał 25 sierpnia 1940 r., a pierwszy sukces odniósł już pięć dni później: 30 sierpnia z powodzeniem atakował formację niemieckich bombowców i trafił dwusilnikowego Heinkla He 111, którego zaliczono mu jako prawdopodobnie zestrzelonego. 11 września przeszedł do 607 squadronu w Tangmere. 26 września zestrzelił na pewno jednego Bf 109, który rozbił się w morzu niedaleko brzegu Anglii.

20 października 1940 r. Surma został przeniesiony do 257 squadronu. 29 października startował alarmowo w czasie bombardowania lotniska North Weald, gdy bomby spadały po kilkanaście metrów od jego maszyny. Po wzniesieniu się na wysokość nalotu zaatakował He 111 (którego zaliczono mu jako uszkodzonego), lecz parę chwil później sam został zestrzelony, zapewne przez Messerschmitta Bf 109 pilotowanego przez Oblt. Gerharda Schöpfla, dowódcę niemieckiej jednostki III./JG 26. Surma wyskoczył na spadochronie i wylądował bez obrażeń, a jego samolot - Hurricane I (P3893) rozbił się całkowicie w Bobbingworth. Nieco ponad miesiąc później po raz kolejny był w opresji: 6 grudnia 1940 r. po patrolu bojowym lądował przymusowo w terenie w rejonie miasteczka Clacton. Przyczyną tego zdarzenia był brak paliwa w jego Hurricanie I (V7052). Samolot został lekko uszkodzony, natomiast sam pilot nie odniósł obrażeń. 12 grudnia został przeniesiony do 242 squadronu - czwartej w ciągu zaledwie kilku miesięcy jednostki Royal Air Force, w której służył. Z dywizjonem tym latał głównie na patrole nad konwojami.

13 marca 1941 r. Surma trafił do 308 Dywizjonu Myśliwskiego "Krakowskiego". Latając jeszcze na Hurricane'ach, 26 marca 1941 r., wraz z ppor. Władysławem Bożkiem i sierż. Janem Kremskim, zameldował prawdopodobne zestrzelenie Junkersa Ju 88 na południe od Coventry. Latem 1941 r., już na Spitfire'ach, brał udział w wielu operacjach nad Francją i w tym okresie odniósł swe największe tryumfy. 22 lipca nad St. Omer zestrzelił jednego Bf 109 na pewno, a 16 września kolejnego nad Gravelines. Cztery dni później nad Kanałem La Manche zestrzelił dwa Messerschmitty: jednego na pewno, drugiego prawdopodobnie. 27 września zgłosił prawdopodobne zestrzelenie Bf 109, zaś 12 października nad Le Touquet zestrzelił na pewno swego piątego Messerschmitta, uzyskując tym samym honorowy tytuł asa myśliwskiego.

8 listopada 1941 r. wystartował na swój ostatni lot bojowy z zadaniem osłony bombowców RAF lecących nad Lille. Z powodu oślepiającego słońca "Krakowiacy" stracili kontakt z bombowcami, wobec czego przeszli do wykonania patrolu nad francuskim wybrzeżem. W okolicach Dunkierki 308 dywizjon starł się z jednosilnikowymi Messerschmittami. W walce Surma odłączył się od zgrupowania i nie powrócił do bazy. Oficjalnie został uznany za zaginionego. Najprawdopodobniej jego Spitfire VB ZF-J (AB930) został zestrzelony przez niemieckiego myśliwca do morza, gdyż wraku samolotu ani ciała pilota nigdy nie odnaleziono.

Porucznik (Flying Officer) Franciszek Surma odnaczony był Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari (nr 9239), trzykrotnie Krzyżem Walecznych oraz Polowym Znakiem Pilota (nr 406).

Data Samolot Jednostka Zniszczony
na pewno
Zniszczony
prawdo-
podobnie
Uszkodzony
30.08.1940 Hurricane I, DZ-[?] 151 squadron RAF   He 111  
26.09.1940 Hurricane I, AF-[?] 607 squadron RAF Bf 109    
29.10.1940 Hurricane I, DT-[?] (P3893) 257 squadron RAF     He 111
26.03.1941 Hurricane I, ZF-[?] (V6999) 308 dywizjon   1/3 x Ju 88  
22.07.1941 Spitfire II, ZF-C (P8317) 308 dywizjon Bf 109    
16.09.1941 Spitfire V, ZF-J (AB930) 308 dywizjon Bf 109    
20.09.1941 Spitfire V, ZF-[?] (AB825) 308 dywizjon Bf 109    
20.09.1941 Spitfire V, ZF-[?] (AB825) 308 dywizjon   Bf 109  
27.09.1941 Spitfire V, ZF-[?] (AB825) 308 dywizjon   Bf 109  
12.10.1941 Spitfire V, ZF-[?] (AB825) 308 dywizjon Bf 109    
   
Razem
5
3 i 1/3
1

Wojciech Zmyślony

Źródła:
fotografia ze zbiorów pana Wojtka Matusiaka
dokumenty z Instytutu Polskiego i Muzeum Sikorskiego w Londynie
Cynk J. B., Polskie lotnictwo myśliwskie w boju wrześniowym, AJ-Press, Gdańsk 2000
Cynk J. B., Polskie Siły Powietrzne w wojnie 1939-1943, AJ-Press, Gdańsk 2001
Gretzyngier R., Polacy w obronie Wielkiej Brytanii, Rebis, Warszawa 2007
Kozieł J., Franciszek Surma - lotnik z Gołkowic, 2006
Ku czci poległych lotników 1939-1945, Agencja Lotnicza ALTAIR, Warszawa 2006
Łydżba Ł., Krakowski III/2 Dywizjon Myśliwski, Vesper, Poznań 2012
Pawlak J., Polskie eskadry w wojnie obronnej, WKiŁ, Warszawa 1991